Azərbaycan teatrı salnaməsinə parlaq səhifələr yazan Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı zəngin sənət ənənələrinə malikdir.
...Teatrın repertuarında Azərbaycan ədəbi fikrinin böyük nümayəndələrinin son dərəcə qiymətli əsərləri ilə yanaşı, dünya dramaturgiyasının ən yaxşı nümunələri aparıcı yer tutmuşdur. Səhnəyə qoyduğu mütərəqqi ideyalı həmin əsərlərlə ədəbi mühitin daha da canlanmasına və mədəni-ictimai fikrin formalaşmasına qüvvətli təsir göstərən Naxçıvan teatrı istedadlı aktyorların, rejissorların və teatr rəssamlarının birgə zəhməti sayəsində respublikamızın qabaqcıl sənət ocaqlarından birinə çevrilmişdir.
Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı bütün fəaliyyəti boyu maarifçilik düşüncəsinin daha geniş dairədə yayılmasına çalışmış, xalqın mədəni intibahı, milli oyanışı və gənclərin milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq ruhunda tərbiyəsi işinə layiqli töhfələr vermişdir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham ƏLİYEVİN 31 yanvar 2008-ci il tarixli “Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının 125 illik yubileyi haqqında” sərəncamından

1938-ci ildən etibarən S.Vurğunun pyesləri səhnədən düşmür. Bircə faktla demək yetər ki, təkcə “Vaqif” pyesi böyük bir aktyor nəslinin yetişməsində danılmaz rol oynamışdır.
S.Vurğunun dərin mündəricəli, romantik pafoslu səhnə əsərləri Naxçıvan teatrının səhnəsində də böyük uğurla tamaşaya qoyulmuşdur. İlk tamaşası 1939-cu ilin sentyabr ayının 22-də göstərilən “Vaqif” mənzum tarixi dramının Naxçıvanda oynanılması şəhərin mədəni həyatında mühüm hadisəyə çevrilmişdi. Tamaşa göstərildiyi gün teatr tərəfindən ayrıca olaraq “Vaqif” adlı qəzet buraxılmışdır. Qəzet bütünlüklə “Vaqif” pyesinə həsr olunmuşdu. Qəzetdəki “Bu il mövsüm “Vaqif” pyesilə açılır”, “Böyük vətənpərvər” adlı məqalələr özünün yazılış tərzilə diqqət çəkirdi.
İlk tamaşa günü Səməd Vurğun Naxçıvan teatrının kollektivinə aşağıdakı məzmunda belə bir teleqramma göndərmişdi: “Kollektivinizin yaradıcı qələbələrini təbrik edirəm. Tamaşada şəxsən iştirak edə bilməyəcəyimə təəssüf edirəm. Səməd Vurğun”.

Kamal Talıbzadə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının ağsaqqallarından biri, milli ədəbi tənqid tariximizin salnaməsini yaradan görkəmli tədqiqatçı, akademiyanın həqiqi üzvü, neçə-neçə orden və mükafatlarla təltif olunmuş şanlı-şöhrətli bir insan nə qədər məşhurlaşsa da, nə qədər xidmətlər göstərsə də, çox vaxt başqa bir adın nüfuz və təsir dairəsindən çıxa bilmədi. Bütün istedadına və xidmətlərinə rəğmən, Kamal Talıbzadə milli məfkurəmizin yaddaşında ilk növbədə Abdulla Şaiqin oğlu və Şaiq ocağının məşəlini tutan davamçı kimi qaldı. Bunun səbəbi Abdulla Şaiq ulduzunun zaman keçdikcə daha çox parlaması və yaddaşlarda Azərbaycan ziyalılığının simvolu kimi möhkəmlənməsidir. Əslində, Kamal Talıbzadə heç özü də bu parlaq ulduzun kölgəsindən çıxmağa, onun nüfuzunun təsir dairəsindən kənarda özünə fərqli bir nüfuz hazırlamağa can atmırdı. Onun özünün də dönə-dönə dediyi kimi, ən böyük xidməti şəxsi tədqiqatlarından daha çox, Abdulla Şaiq ədəbi irsinin bir küll halında yeni nəsillərə çatdırılması, Şaiq ocağının ədəbi bir işıq mənbəyi kimi qorunub saxlanılmasından ibarət idi. Təsadüfi deyildir ki, tanışlığımızın və əməkdaşlığımızın intensiv dövründə — ömrünün son illərində söhbətlərimizdə onun ən çox Abdulla Şaiqin mənzil muzeyi ilə, onun ədəbi taleyi və ədəbi-bədii irsi ilə məşğul olduğunu, özünü Şaiq çırağının işığında əritməyə hazır olduğunu duyurdum.

“Bibliotekata Oqonka” (“Oqonyok” jurnalının kitabxanası) populyar seriyasında Anarın “Mən, sən, o və telefon” adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Bu seriyada Azərbaycan yazıçılarının kitabları son dəfə iyirmi il bundan əvvəl, hələ sovet dövründə çıxmışdı. 46 min tirajla nəşr olunan kitaba yazıçının “Keçən ilin son gecəsi”, “Mən, sən, o və telefon”, “Asılqanda işləyən qadının söhbəti” hekayələri daxil edilmişdir.

Böyük yazıçı, azadlıq və insan ləyaqəti uğrunda cəsur, əyilməz döyüşçü Aleksandr İsayeviç Soljenitsının ölüm xəbəri Azərbaycan yazıçılarını dərindən kədərləndirdi. Mərhumun ailəsinə və yaxınlarına, rus ədiblərinə, bütün rus xalqına dərin hüznlə başsağlığı veririk.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri
Anar

Avqustun 13-də Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində Mahmud Kaşğarinin 1000 illiyi münasibətilə Azərbaycan üzrə keçirilən beynəlxalq hekayə müsabiqəsinin nəticələrinə həsr olunmuş mətbuat konfransı keçirilib.
“Ulduz” jurnalının baş redaktoru Elçin Hüseynbəyli müsabiqənin münsiflərini və şərtlərini açıqlayıb: “Müsabiqədə iştirak üçün 36 yazar müraciət edib. Onların 3-ü müsabiqənin şərtlərini pozduğuna görə kənarda qalıb. Müsabiqəyə 33 yazarın 43 hekayəsi buraxılıb. İntiqam Qasımzadə, Bəsti Əlibəyli, Rəşad Məcid, Qulu Ağsəs və Elçin Hüseynbəylinin təmsil olunduğu münsiflər heyəti şərti adla təmsil olunmuş yazarların hekayələrini 10 ballıq cədvəl əsasında qiymətləndirib”. Münsiflər heyəti bağlı zərfləri açaraq şərti adlarla ilk dörd yeri tutan müəlliflərin adlarını açıqlayıblar. Beləliklə, I yeri “Ədnan” imzalı “Salam, baça”hekayəsinin müəllifi Zakir Sadatlı, II yeri “Toğrul Oğuzxan” imzalı “Dirilmə” hekayəsinin müəllifi fəxri Uğurlu, III yeri “Qoca” imzalı “Mənim tanımadığım Moskva” hekayəsinin müəllifi Eyvaz Zeynalov, xüsusi mükafatı isə “Nərgiz” imzalı “Polinez” hekayəsinin müəllifi Vəsilə Usubova qazanıb. E.Hüseynbəyli bildirib ki, ilk yerə layiq görülən hekayə Türkiyə türkcəsinə çevrilərək yarışmanın ikinci mərhələsinə qatılacaq.
Qeyd edək ki, Mahmud Kaşğarinin 1000 illiyi münasibətilə Azərbaycan üzrə keçirilən beynəlxalq hekayə müsabiqəsinin II mərhələsində 24 yazar iştirak edəcək. Bu mərhələnin qaliblərinin mükafatlandırılması dekabrda İstanbulda keçiriləcək.

Akademik Kamal Talıbzadə Azərbaycan ictimai-ədəbi və elmi fikri tarixində özgün iz qoyan, xüsusi tədqiqat istiqamətini yaradan alimlərimizdəndir. Onun namizədlik dissertasiyası kimi qələmə aldığı “Abbas Səhhət” və doktorluq dissertasiyası kimi yazdığı “XIX əsr Azərbaycan ədəbi tənqidi” adlı elmi əsərləri öz fundamentallığı ilə bu gün də dəyərini qoruyub saxlamaqdadır. K.Talıbzadə hər iki əsərin üzərinə dönə-dönə qayıtmış və hər dəfə onları milli ədəbiyyatşünaslığımızın növbəti uğurları və səviyyəsi baxımından təkmilləşdirmiş, daha da zənginləşdirmişdir. Nəhayət, bütövlükdə “Azərbaycan ədəbi tənqidinin tarixi” əsərini çap etdirməklə Azərbaycanda tənqidşünaslığa elmi və hüquqi bir status qazandırmışdır. Alim bununla kifayətlənməyib həm A.Şaiqin əsərlərini, həm də klassik tənqidçilərimizin seçilmiş əsərlərini bir neçə dəfə kitab və toplular halında nəşr etdirmiş, haqlarında çoxlu elmi məqalələr yazıb çap etdirmişdir. Onun “Ədəbi irs və varislər”, “Sənətkarın şəxsiyyəti”, “Tənqid və tənqidçilər”, “Ədəbi tənqid” və digər kitabları bu axtarışların məntiqi nəticəsi kimi işıq üzü görmüşdür.

Görünür həyatda heç nə səbəbsiz deyilmiş. Haçansa ürəyimdən bir istək keçmişdi— “kaş, Qabil müəllimlə yaxın olaydım!”
Bir gün arzusunda olduğum ustad özü öz ayağıyla durub gəlmişdi nəşriyyatımıza. fikrət Sadıqla bir yerdə. fikrət müəllimin rəngli-illüstrativ “Bir parça Vətən” əsərini böyük formatda, 2 min nüsxədə öz hesabımıza nəşr etmişdik. Qabil müəllim də dostunun bu sevincinə şərik — səbəbkara təşəkkür eləməyə gəlibmiş demə.
Xudmani bir süfrə açdım...
Sonralar rəhmətlik təkrar-təkrar deyərdi ki, heç yadımdan çıxmaz, sən bizə hələ qonalıq da verdin.
Qabil müəllimin şakəriydi, nə özünə edilən yaxşılığı unudardı, nə də özünün elədiyi yaxşılığı. Yeri düşəndə deyərdi də. Düzdü, bəziləri bunu başa qaxınc kimi qəbul eləyərdi, amma burda qaxınc yox, elədiyi xeyirxahlıqdan məmnunluq ifadəsi vardı.

Dino Buttsati (1906-1972) yaradıcılığının ilk dövründə İtaliyanın ən mötəbər qəzetlərindən biri olan "Korriere della Sera"nın müxbiri kimi tanınırdı. Onun yüksək jurnalist peşəkarlığı ölkənin ictimai-siyasi dairələrində danılmaz bir nailiyyət kimi qəbul edilsə də, son zamanlar adının ən görkəmli italyan yazıçıları ilə bir sırada çəkilməsi, artıq, XX əsr İtaliya ədəbiyyatının yeni uğuru sayılmalıdır.
D.Buttsati yaradıcılığını XX əsrin əvvəlləri məşhur Avtsriya ədibi Kafkanın "səthi əksi" kimi qələmə verən bir sıra tənqidçilərin əsassız təqiblərinə baxmayaraq, onun ədəbi irsi bu gün də tam ləyaqəti ilə yaşayır və öz yüksək qiymətini təsdiqləməkdə davam edir. Əslində, D.Buttsati məşhur avtsriyalının ona olan təsirini heç vaxt danmamış və bunu dəfələrlə qeyd etməklə yanaşı, onun barəsində özünün sadə olduğu qədər də orijinal etirafını bildirmişdir — "Yazmağa başladığım ilk gündən Kafka mənim xaçım olmuşdur…".
"Tatar səhrası" adlı dünya şöhrətli romanın, bir çox hallarda kiçik janrın klassik nümunəsi sayıla biləcək məşhur hekayələrin müəllifi, mahir alpinist və dəniz səyyahı, tanınmış şair və gözəl rəssam olan D.Buttsati italyan nəsrinin ən orijinal və ziddiyyətli şəxsiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilmişdir. Onun roman və hekayələri həqiqətən də son dərəcə özünəməxsus və qeyri-adidir. Realist təsvirlərlə yanaşı, insan psixikasının ən dərin qatlarından gələn, həyatla ölüm arasındakı şüuraltı, mistik dünyalarla bağlı bu əsərlər zaman anlayışına sığışmayan absurd vəziyyətləri və təzahürləri əks etdirir. Yazıçının bir çox qəhrəmanları da qapalı mühitdə məskunlaşmış, öz ideyalarının əsiri olan, real həyat qanunlarına uyğunlaşmağı bacarmayan insanlardır…
Nəhayət, D.Buttsatinin özü haqqında söylədiyi sadə həqiqətlər onun şəxsiyyəti ətrafında dolaşan bu ifrat orijinallıq və qeyri-adilik müəmmaları ilə müqayisədə son dərəcə şəffaf təəssüratlar oyadır: "Yazıçının ən yüksək sənətkarlığı bəhs etdiklərindən mümkün qədər sadə tərzdə söhbət açmaq bacarığındadır"… "Məsələ ondadır ki, mən təbiətim etibarilə anadangəlmə bədbinəm, ancaq elə düşünmək gərək deyil ki, məndəki bu bədbinlik kədərli həyat təcrübələri nəticəsində yaranmışdır. Qeyd etməliyəm ki, ümumilikdə - həm ailəmdə, həm yaradıcılığımda, həm işimdə, həm də sağlamlığımda son dərəcə xoşbəxt bir insanam. Şikayət edə bilmərəm".
D.Buttsati yaradıcılığı üçün xüsusilə səciyyəvi olan "Dostlar" hekayəsini "Ədəbiyyat qəzeti"nin oxucularına təqdim edirik.

Tərcüməçi

Təsəvvüfün (sufiliyin) təzahürlərindən olan hürifilik çoxdan tədqiq edilir. Buna baxmayaraq hürufiliyin nə qədər müəmmaları açılmamış qalmaqdadır. Bu təriqətin banisi fəzlullah Nəiminin faciəsi belə müəmmalardandır. Onun tarixi taleyi haqqında doğru-dürüst təsəvvürümüz yoxdur. Bu sahədə qaynaqlarda gizli qalan gerçəkləri üzə çıxarmağa, elmə gətirməyə ehtiyac var.
Bu araşdırma həmin ehtiyacı ödəmək üçün qələmə alınıb. Osmanlı imperiyası tarixindən əxz edilən məlumatlar əsasında yazılıb. Həmin məlumatlarda fəzlullahın faciəsinin sırf siyasi motivi açıqlanır. Şairliyi, şeirləri, hürufi düşüncə tərzi xüsusunda söhbət getmir. filosof, təriqət başçısı kimi onun fəaliyyətinin mülkiyyət qeyri-bərabərliyinin ziddinə yönəldiyi bildirilir. O, bu üsyankar qayəsi yolunda əzabla edam edilib. Qaynaqların bəzisində diri-diri dərisi soyularaq öldürüldüyü deyilir. Bəzisində isə neçə həmfikirlərilə birgə tonqalda yandırıldığı yazılır. Hadisə Birinci Sultan Muradın (1359-1389) dövründə Türkiyədə vaqe olub. Türk tarixçisi Aşıkpaşa oğlu (1393-1481) hadisəni qısaca təsvir edib. Tarixçi “Tevarih-i Al-i Osman” kitabında fəzlullahın Sultan Muradın vəziri olduğunu xəbər verir. Əcəmdən gəlmiş bu filosof vəzir olanda varlıların mal-külkünü müsadirə etdirməyi düşünüb. Özünün bu niyyətini Sultan Muradın əliylə gerçəkləşdirmək istəyib. Vəzirin bu qəbildən təklifini padşah qəzəblə rədd edib. Onların arasında olan ciddi söhbət səhnəsi təsvirdə verilib. Bu gərgin ixtilafda Sultan Murad fəzlullahı vəzirlikdən çıxarıb. Aşıkpaşa oğlunun bu mövzuda yazdığına haşiyədə fəzlullahın dərisi soyularaq öldürüldüyü əlavə edilib. İndi isə məlumatın mətnini büsbütün iqtibas etmək lazımdır (Azərbaycan türkcəsinə azca uyğunlaşdırmaqla):

Doktorla görüşüb söhbət etməzdən qabaq bu mövzu mənim fikrimi bərk məşğul etmişdi. Nə üçün adamlar cüzam xəstəliyinə mübtəla olanları özlərindən uzaqlaşdırır, sonsuz narahatlıqla onlardan qaçır, rəhmsizcəsinə onları məhv etmək fikrinə düşürlər?
Hamısından qəribəsi odur ki, adamlar bu barədə az da olsa narahatlıq hissi keçirmirlər. Mən azacıq belə yubanmadan bu mövzunu araşdırmağa başladım.
Doktor Mübəyyin (xəstəxananın baş həkimi—tərcüməçi) mənim sorğuma acı gülüşlə cavab verdi:
— Başqa xəstəliklərə oxşayan cüzama bu amansız və rəhmsiz münasibət böyük bir qorxudan doğur. İnsanların xəstəliyi pis öyrənmələrindən, cəhalət və xürafata yaraşan bir inamdan irəli gəlir.
Əsrlərdən bəri cüzam xəstəliyini tanıyırlar və onu insanın varlığında olan günahlara qarşı xəbis ruhların hücumu kimi izah edirlər. Bu baxışın təkrarı əsrlər boyu insanların cüzam xəstəliyini tanımasını və müalicə etməsini qeyri-mümkün etmişdir. Onu “ölümün peyki” kimi qiymətləndirmişlər. Halbuki cüzam da digər xəstəliklərdən biridir.